استاندارد ASTM C1116 مشخصات فنی آمریکایی برای بتن الیافی در لحظهٔ تحویل به خریدار است. این استاندارد بتن الیافی را بر اساس جنس الیاف در چهار تیپ ردهبندی میکند: تیپ I فولادی، تیپ II شیشهای، تیپ III مصنوعی و تیپ IV طبیعی. همچنین میخواهد بتن کاملاً یکنواخت مخلوط شده و بدون گلولهشدن الیاف تحویل شود. بنابراین وقتی در پیشفاکتور یا برگهٔ فنی «تیپ III» نوشته شده، فقط میفهمید الیاف داخل بتن مصنوعی است. اما نمیفهمید این الیاف میکرو است یا ماکرو، چه مقدار باید مصرف شود و بتن بعد از ترکخوردن چه رفتاری دارد.
استاندارد ASTM C1116 چه چیزی را پوشش میدهد و چه چیزی را نه
عنوان کامل این سند Standard Specification for Fiber-Reinforced Concrete است، یعنی مشخصات استاندارد بتن الیافی. ویرایش فعلی آن نیز C1116/C1116M-23 است. طبق خلاصهای که ASTM از این استاندارد منتشر کرده، دامنهٔ آن بتن الیافیای است که همهٔ اجزایش یکنواخت مخلوط شده و به خریدار تحویل میشود. این بتن طبق ASTM C94 یا ASTM C685 ساخته میشود، با تغییراتی که خود C1116 اعمال میکند.
بخشهایی از آن برای شاتکریت خشک، بتن با اسلامپ صفر و قطعات پیشساخته نیز کاربرد دارد. با این حال در این موارد، بندهای مربوط به بچینگ، تجهیزات اختلاط، حمل و اندازهگیری کارایی و مقدار هوا کنار گذاشته میشود. قطعات نازک بتن مسلح به الیاف شیشه که به روش پاششی ساخته میشوند هم اصلاً در دامنهٔ آن نیستند.
آنچه این استاندارد پوشش نمیدهد هم به همان اندازه مهم است. ریختن، تراکم، عملآوری و محافظت از بتن پس از تحویل جزو آن نیست. از این رو این مراحل به مشخصات فنی پروژه و پیمانکار برمیگردد. در واقع کار استاندارد ASTM C1116 در لحظهٔ تخلیه از تراکمیکسر تمام میشود.
چهار تیپ بتن الیافی
این استاندارد بتن را بر اساس الیافی که داخلش است ردهبندی میکند. شمارهٔ تیپ هم فقط همین را نشان میدهد، همان طور که در جدول میبینید.
| جنس الیاف داخل بتن | تیپ |
| فولادی: فولاد ضدزنگ، آلیاژی یا کربنی | تیپ I |
| شیشهٔ مقاوم به قلیا | تیپ II |
| مصنوعی (سنتتیک) | تیپ III |
| طبیعی سلولزی | تیپ IV |
الیاف پلیپروپیلن مصنوعی است؛ بنابراین بتنی که با آن ساخته شود تیپ III است. برای مثال، این حکم هم برای الیاف تکرشتهای ظریف ۶ میلیمتری صدق میکند و هم برای الیاف ماکرو ۵۴ میلیمتری. به همین ترتیب بتن با الیاف فولادی، چه کوتاه چه بلند، تیپ I است.

تیپ III به خریدار چه میگوید
برچسب تیپ III فقط به یک سؤال جواب میدهد: الیاف از چه جنسی است؟ اما به سؤالهایی که طراح واقعاً میپرسد جواب نمیدهد. برای مثال، الیاف میکرو ۱۲ میلیمتری و الیاف ماکرو ۵۴ میلیمتری هر دو بتن تیپ III میسازند، در حالی که کار این دو کاملاً متفاوت است.
مؤسسهٔ بتن آمریکا (ACI) این مرز را روشن کشیده است. ACI در راهنمای الیاف میکرو و ماکرو مصنوعی میگوید الیاف میکرو اساساً ترک جمعشدگی خمیری را کنترل میکند و به بتن سختشده چیز زیادی اضافه نمیکند. در مقابل، الیاف ماکرو برای بهبود رفتار بتن سختشده است، بهویژه پس از ترکخوردن. شمارهٔ تیپ این دو را از هم جدا نمیکند.

یک دام واژگانی هم وجود دارد. در واقع تیپ III وصف بتن است، نه وصف کیسهٔ الیاف. الیاف بهتنهایی «تیپ III» نیست؛ الیافی است برای مصرف در بتن تیپ III. به همین دلیل خود الیاف مشخصات جداگانهای دارد. در آمریکا این مشخصات برای الیاف پلیاولفین ASTM D7508 است. طبق خلاصهٔ این استاندارد، الیاف باید با تیپ III در C1116 سازگار باشد و افزون بر این، الزامات دنیر، درصد مواد پوششی، مقاومت کششی و طول را برآورده کند.
وقتی در پیشفاکتور «تیپ III» نوشته شده، چه بپرسید
الیاف با کدام مشخصات منطبق است؛ مثلاً ASTM D7508، EN 14889-2 یا ضابطهٔ ۱۲۰-۴؟
میکرو است یا ماکرو، و طبق EN 14889-2 در کدام کلاس قرار میگیرد؟
گزارش آزمون با همان روشی که مشخصات فنی شما نام برده وجود دارد؟ مانند ASTM C1609 برای تیر یا ASTM C1550 برای پانل گرد.
هر محموله گواهی کنترل کیفیت بچ تولید خودش را دارد؟
طرح چه مقدار مصرفی بر حسب کیلوگرم در متر مکعب لازم دارد و بر چه مبنایی؟
اگر جوابها مبهم بود، برچسب تیپ III بیش از ظرفیتش بار برداشته است. راهنمای تشخیص الیاف بتن اصل نیز شش آزمون روی خود الیاف را پیش از خرید مرور میکند.
استاندارد ASTM C1116 در کنار EN 14889-2 و ضابطهٔ ۱۲۰-۴
این سه سند یک ماده را از سه زاویه میبینند. C1116 بتن تحویلی را ردهبندی میکند. در مقابل، EN 14889-2، استاندارد اروپایی الیاف پلیمری برای بتن، خود الیاف را ردهبندی میکند. این استاندارد الیاف پلیمری را به کلاس Ia (میکرو تکرشتهای)، کلاس Ib (میکرو فیبریله) و کلاس II (ماکرو) تقسیم میکند. کلاس II همان ردهای است که برای کاربرد سازهای در نظر گرفته شده است.
برای پروژههای داخل ایران، سند اصلی ضابطهٔ ۱۲۰-۴ سازمان برنامه و بودجه است، با عنوان «دستورالعمل کنترل کیفی بتن حاوی الیاف پلیاولفین». این ضابطه هر دو طرف را پوشش میدهد. برای الیاف، میکرو و ماکرو را با دنیر جدا میکند: ۵۸۰ دنیر یا ظریفتر میکرو است و ۵۸۱ دنیر یا درشتتر ماکرو. همچنین برای الیاف ماکرو مقاومت کششی بیش از ۳۴۵ مگاپاسکال میخواهد. برای بتن نیز تحویل بدون گلولهشدن الیاف را الزامی میکند و اختلاط را به ASTM C94 یا استاندارد ملی ۶۰۴۳ ارجاع میدهد. سپس سه آزمون خمشی را نام میبرد: ASTM C1609، C1399 و C1550. شرح بندبهبند آن را در راهنمای ضابطهٔ ۱۲۰-۴ به زبان ساده آوردهایم.
| پرسش | ASTM C1116 | EN 14889-2 | ضابطهٔ ۱۲۰-۴ |
| چه چیزی را ردهبندی میکند؟ | بتن تحویلی، بر اساس جنس الیاف | خود الیاف پلیمری | الیاف پلیاولفین و بتن حاوی آن |
| میکرو یا ماکرو | تفکیک نمیکند | کلاس Ia و Ib میکرو، کلاس II ماکرو | با دنیر: ۵۸۰ و کمتر میکرو، ۵۸۱ و بیشتر ماکرو |
| گلولهشدن الیاف هنگام تحویل | بتن باید عاری از آن باشد | خارج از موضوع آن | بتن باید عاری از آن باشد |
| آزمون خمشی | جزو تیپ نیست | برای اعلام کلاس II لازم است | ASTM C1609، C1399 یا C1550 |
پس این سه سند رقیب هم نیستند. مشخصات فنی خوب از هر کدام برای همان بخشی استفاده میکند که در آن قوی است.
بتن تحویلی باید چه شرایطی داشته باشد
برای بتنی که داخل تراکمیکسر است، استاندارد ASTM C1116 الزاماتی دارد که در کارگاه قابل کنترل است. نخست، بتن الیافی باید در نقطهای که خریدار تعیین کرده، بدون گلولهشدن الیاف تحویل شود. سپس این استاندارد رواداریها، معیارهای پذیرش و الزامات کارایی و مقدار هوا را تعیین میکند.
در عمل، اولین تخلیهٔ تراکمیکسر را نگاه کنید. اگر گلولههای الیاف بیرون آمد، پیش از ریختن آن بار موضوع را به بچینگ اطلاع دهید. همچنین انتظار داشته باشید عدد اسلامپ پایینتر بیاید. به گفتهٔ ACI، الیاف رفتار جریان مخلوط را تغییر میدهد و افت اسلامپ را ظاهری نشان میدهد، اما ذاتاً آب اضافه لازم ندارد. بنابراین راهحل، افزودنی هماهنگشده با بچینگ است، نه شلنگ آب در کارگاه. دلیلش را در مقالهٔ اشتباهات مصرف الیاف بتن توضیح دادهایم.
نوشتن استاندارد ASTM C1116 در مشخصات فنی و سفارش
بندی که فقط «ASTM C1116 تیپ III» را نام ببرد، با الیاف نادرست هم برآورده میشود. بنابراین چهار چیز را با هم بنویسید: تیپ، مشخصات یا کلاس الیاف، روش آزمون همراه با مقدار لازم، و مقدار مصرف در هر متر مکعب. برای کنترل ترک در ساعات اولیه، این یعنی الیاف بتن pp از ردهٔ میکرو. برای ظرفیت پس از ترک در دال، یعنی الیاف ماکرو سنتتیک با دوز طراحیشده؛ بازهٔ مصرف هر گرید در صفحهٔ الیاف پلیمری بتن آمده است. با این حال الیاف جای مش کنترل ترک و میلگرد حرارتی را میگیرد، جایی که طراح اجازه دهد؛ جای میلگرد سازهای را نمیگیرد.
پلیگارد همهٔ گریدها را از پلیپروپیلن ۱۰۰ درصد نو و تحت نظام مدیریت کیفیت ISO 9001 تولید میکند. الیاف میکرو تکرشتهای PG MS-12 در کلاس Ia قرار میگیرد و PG EC-45 الیاف ماکرو کلاس II برای کنترل ترک است. هر بچ تولید گواهی کنترل کیفیت خودش را دارد. گزارش آزمون با روشی که مشخصات فنی شما نام برده نیز بنا به درخواست صادر میشود. در صفحهٔ استانداردها و انطباق آمده که هر گرید با کدام روش آزمون سنجیده میشود. پیش از سفارش، نمونهٔ رایگان بگیرید و یک طرح اختلاط آزمایشی با مصالح خودتان بسازید. سپس برای خرید الیاف بتن بند مشخصات فنی را برای ما بفرستید تا تیم فنی دوز را از روی مقطع، بارگذاری و شرایط محیطی طراحی کند.
پرسشهای متداول
چهار تیپ استاندارد ASTM C1116 کداماند؟
تیپ I بتن با الیاف فولادی، تیپ II بتن با الیاف شیشهٔ مقاوم به قلیا، تیپ III بتن با الیاف مصنوعی و تیپ IV بتن با الیاف طبیعی سلولزی است. تیپ فقط از جنس الیاف تعیین میشود.
آیا تیپ III یعنی الیاف ماکرو یا سازهای است؟
خیر. الیاف میکرو تکرشتهای ظریف و الیاف ماکرو بلند هر دو بتن تیپ III میسازند. میکرو یا ماکرو بودن از کلاس EN 14889-2 یا تفکیک دنیر در ضابطهٔ ۱۲۰-۴ معلوم میشود و رفتار پس از ترک از آزمون خمشی مانند ASTM C1609 یا ASTM C1550.
آیا ASTM C1116 مشخصات خود الیاف است؟
خیر. این استاندارد بتن تحویلی را مشخص میکند. خود الیاف مشخصات جداگانه دارد؛ مثلاً ASTM D7508 برای الیاف پلیاولفین، EN 14889-2 برای الیاف پلیمری یا ضابطهٔ ۱۲۰-۴ در ایران.
آیا ASTM C1116 ریختن و عملآوری بتن الیافی را هم پوشش میدهد؟
خیر. ریختن، تراکم، عملآوری و محافظت از بتن پس از تحویل جزو این استاندارد نیست و به مشخصات فنی پروژه و پیمانکار برمیگردد.