الیاف سازهای به الیاف ماکرو سنتتیکی گفته میشود که اثرش بر بتنِ ترکخورده با یک آزمون استاندارد سنجیده شده و طراح همین عدد را در محاسبه به کار برده است. بنابراین «سازهای» صفت کاری است که الیاف در طرح انجام میدهد، نه برچسبی که روی کیسه چاپ میشود. الیاف وقتی این نام را میگیرد که مقاومت پسماندش در ظرفیت یک دال، یک پوشش شاتکریت یا یک قطعهٔ پیشساخته حساب شود. با این حال حتی در این حالت هم جای میلگرد تیر، ستون و دال سقف را نمیگیرد.
«سازهای» در استانداردها یعنی چه؟
روشنترین تعریف را استاندارد اروپایی EN 14889-2 میدهد. این استاندارد الیاف پلیمری را برای کاربرد سازهای و غیرسازهای پوشش میدهد. به گفتهٔ آن، کاربرد وقتی سازهای است که افزودن الیاف طوری طراحی شده باشد که در ظرفیت باربری عضو بتنی سهم داشته باشد. کلمهٔ اصلی «طراحی» است. در نتیجه الیافی که فقط ترکهای سطحی سنین اولیه را محدود میکند مفید است، اما با این تعریف سازهای نیست.
همین استاندارد الیاف پلیمری را در چند کلاس دستهبندی میکند. کلاسهای Ia و Ib الیاف میکرو هستند و کلاس II الیاف ماکرو. بنابراین فقط کلاس II میتواند نامزد کاربرد سازهای باشد. در آمریکا نیز استاندارد ASTM C1116 بتن الیافی را بر اساس جنس الیاف دستهبندی میکند و بتن با الیاف مصنوعی را نوع III مینامد. این نوع فقط میگوید الیاف از چه ساخته شده، نه اینکه میتواند بار تحمل کند یا نه.
در ایران، ضابطهٔ ۱۲۰-۴ مرز میکرو و ماکرو را با ضخامت الیاف مشخص میکند. الیاف پلیاولفین ماکرو دستکم ۵۸۱ دنیر است و الیاف میکرو حداکثر ۵۸۰ دنیر. همچنین این ضابطه برای الیاف ماکرو مقاومت کششی بیش از ۳۴۵ مگاپاسکال میخواهد. اینها فقط شرط ورود است و ثابت نمیکند الیاف در بتن شما کار میکند.
چرا الیاف سازهای همیشه از نوع ماکرو است؟
پاسخ کوتاه، هندسهٔ الیاف است. مؤسسهٔ بتن آمریکا (ACI) الیاف میکرو را الیافی ظریف با قطر حدود ۰٫۰۱ تا ۰٫۳ میلیمتر میداند که بیشتر برای ترکهای جمعشدگی خمیری به کار میرود. به گفتهٔ ACI این الیاف به بتن سختشده چیز زیادی اضافه نمیکند. در مقابل، الیاف ماکرو دستکم ۰٫۳ میلیمتر قطر و حدود ۱۲ تا ۶۵ میلیمتر طول دارد.
این اندازه وقتی اهمیت پیدا میکند که ترک باز میشود. الیاف بلند و سفت در دو طرف ترک در بتن گیر کرده است. وقتی ترک بازتر میشود، الیاف کش میآید و بار را از یک طرف ترک به طرف دیگر میرساند؛ همان پلزدن روی ترک. اما الیاف میکروی ظریف در بتن سختشده چنین کاری را در حد قابل اعتنا انجام نمیدهد. به همین دلیل مقطع ترکخوردهای که فقط الیاف میکرو دارد، تقریباً مثل بتن ساده رفتار میکند.
از این رو در پلیگارد فقط گریدهای الیاف ماکرو سنتتیک را برای کاربرد طراحیشده پیشنهاد میکنیم. گرید میکروی ما، PG MS-12، کار مهمی انجام میدهد، ولی آن کار سازهای نیست.
مقاومت پسماند؛ عددی که پشت واژهٔ سازهای است
بتن ساده بعد از ترکخوردن ظرفیت کششیاش را تقریباً بلافاصله از دست میدهد، اما بتن الیافی بعد از ترک بخشی از ظرفیتش را نگه میدارد. به این ظرفیت باقیمانده مقاومت پسماند میگویند و تنها بخشی است که طراح میتواند روی آن حساب کند.

آزمون رایج در آمریکای شمالی ASTM C1609 است. در این آزمون یک تیرچهٔ کوچک تحت بارگذاری خمشی به روش چهارنقطهای قرار میگیرد؛ یعنی دو بار در دو نقطهٔ یکسوم دهانه به آن وارد میشود. ابتدا بیشترین تنشی ثبت میشود که تیرچه تا لحظهٔ اولین ترک تحمل میکند. سپس مقاومتهای پسماند در چند خیز معین بعد از ترک ثبت میشود. استاندارد دو اندازهٔ ترجیحی برای تیرچه دارد و یادآوری میکند که نتیجه به اندازهٔ نمونه بستگی دارد. بنابراین دو گزارش را فقط وقتی کنار هم بگذارید که با یک اندازه تیرچه انجام شده باشند.
در اروپا آزمون دیگری با تیرچه، یعنی EN 14651، به کار میرود. شاتکریت هم اغلب روی پانل گرد و طبق ASTM C1550 آزمایش میشود. ضابطهٔ ۱۲۰-۴ نیز آزمونهای C1609، C1399 و C1550 را برای خمش بتن حاوی الیاف پلیاولفین نام میبرد. روش هر چه باشد، یک قاعده ثابت است. مقاومت پسماند مال یک طرح اختلاط با یک دوز مشخص است، نه ویژگی خود الیاف.
طراح با الیاف سازهای چه میکند؟
وقتی مقاومت پسماند اندازهگیری شد، میتواند وارد محاسبه شود. راهنمای طراحی با بتن الیافی ACI (ACI PRC-544.4-18) نشان میدهد این کار چطور انجام میشود. این راهنما از نتیجهٔ آزمونهای استاندارد برای طراحی خمشی، برشی و کنترل عرض ترک استفاده میکند. دامنهٔ آن از جمله دال روی زمین، قطعات پیشساخته و شاتکریت را در بر میگیرد. همچنین مقطعهایی را پوشش میدهد که میلگرد و الیاف را با هم دارند.
در عمل طراح از خود عضو شروع میکند. نخست بارها، ضخامت و چیدمان درزها مقاومت پسماند لازم را تعیین میکند. سپس طرح اختلاط آزمایشی با مصالح همان پروژه نشان میدهد کدام دوز به آن عدد میرسد. در نهایت مشخصات فنی پروژه همین عملکرد، روش آزمون و دوز را مینویسد. نقشهای که فقط میگوید «الیاف سازهای اضافه شود»، دو مرحلهٔ اول را جا انداخته است.
کارهایی که الیاف سازهای انجام نمیدهد
الیاف جای مش کنترل ترک و میلگرد حرارتی را میگیرد، جایی که طراح اجازه دهد. اما جای میلگرد اصلی، یعنی آرماتوری که برای خمش تیر، ستون و دال سقف طراحی شده، را نمیگیرد. اگر مقطع میلگرد لازم دارد، میلگرد سر جایش میماند و الیاف به آن اضافه میشود.
همچنین الیاف مقاومت فشاری را تقریباً همانجا که بود نگه میدارد. ضابطهٔ ۱۲۰-۴ هم در دوزهای کم تا متوسط تغییر محسوسی در مقاومت فشاری نمیبیند. به همین ترتیب الیاف نیاز به درز و عملآوری را از بین نمیبرد. یادداشت تقویت بتن با الیاف مصنوعی توضیح میدهد صرفهٔ اقتصادی الیاف کجا هست و کجا نیست.
چرا الیاف میکرو سازهای نیست، ولی باز هم به کار میآید
الیاف میکرو به خاطر کیفیت پایین از این تعریف بیرون نمیماند؛ از اول برای کار دیگری ساخته شده است. الیاف بتن pp از نوع ظریف در چند ساعت اول کار میکند، وقتی بتن هنوز خمیری است. در این مدت ترکهای جمعشدگی خمیری را محدود میکند. افزون بر این، یکی از روشهای شناختهشده برای کاهش خطر پوستهریزی انفجاری در آتشسوزی است. هیچکدام از این دو کار به انتقال بار از روی ترکِ باز ربطی ندارد.
بعضی مخلوطها هر دو اثر را لازم دارند. در این صورت الیاف میکرو و ماکرو با هم و هر کدام با دوز خودش مصرف میشود. اگر فروشندهای الیاف میکرو را سازهای معرفی کند، محصولش با کار شما جور نیست.
پیش از خرید الیاف سازهای چه چیزهایی را بخواهید
به جای صفت، مدرک بخواهید. چهار مورد زیر بیشتر کار را پوشش میدهد:
مدرکی که نشان دهد الیاف از نوع ماکرو است، یعنی کلاس II طبق EN 14889-2 یا ماکرو طبق ضابطهٔ ۱۲۰-۴، همراه با طول، ضخامت و مقاومت کششی در برگهٔ مشخصات.
گزارش آزمون مقاومت پسماند به روشی که مشخصات فنی پروژه نام برده، با دوز معین و شرح طرح اختلاط مرجع.
گواهی کنترل کیفیت همان بچ تولیدی که تحویل میگیرید.
ساخت مخلوط آزمایشی با مصالح خودتان و آزمایش آن به همان روش، پیش از سفارش کامل.
جدول زیر بازهٔ دوز گریدهای ماکروی ما را نشان میدهد. با این حال دوز نهایی از طراحی و مخلوط آزمایشی به دست میآید، نه از این جدول.
| کاربرد اصلی | گرید | طول | دوز (کیلوگرم در متر مکعب) |
| کنترل ترک، نه جایگزینی کامل آرماتور | PG EC-45 | ۴۵ میلیمتر | ۲ تا ۴ |
| قطعات پیشساخته و نما | PG PC-40 | ۴۰ میلیمتر | ۲ تا ۵ |
| کفهای صنعتی و دال روی زمین | PG MF-54 | ۵۴ میلیمتر | ۳ تا ۷ |
| شاتکریت و تونل، آزمون با ASTM C1550 | PG SC-48 | ۴۸ میلیمتر | ۴ تا ۹ |

همهٔ گریدهای پلیگارد از پلیپروپیلن ۱۰۰ درصد نو ساخته میشود، روی خطوط اکستروژن خودکار و زیر سیستم کیفیت ISO 9001. هر بچ تولید گواهی کنترل کیفیت خودش را دارد و گزارش آزمون به روشی که مشخصات شما نام برده، در صورت درخواست صادر میشود. افزون بر این، تیم فنی ما دوز را بر اساس مقطع، بارگذاری و شرایط محیطی رایگان طراحی میکند و نمونهٔ رایگان برای مخلوط آزمایشی میفرستد. برای سفارش، صفحهٔ خرید الیاف بتن را ببینید. پیش از آن نیز راهنمای طرح اختلاط بتن الیافی میگوید در مخلوط آزمایشی چه چیزهایی را اندازه بگیرید، و صفحهٔ استانداردها و انطباق توضیح میدهد کدام کلاس الیاف در طراحی حساب میشود.
پرسشهای متداول
چه چیزی یک الیاف را سازهای میکند؟
الیاف وقتی سازهای است که طوری طراحی شده باشد که در ظرفیت باربری عضو بتنی سهم داشته باشد. در عمل یعنی الیاف ماکرو که مقاومت پسماندش با آزمون استاندارد در دوز معین سنجیده شده و طراح همین عدد را در محاسبه به کار برده است.
آیا الیاف میکرو را میشود بهعنوان الیاف سازهای مصرف کرد؟
خیر. الیاف میکرو برای ترکهای جمعشدگی خمیری ساعتهای اول ساخته شده و در بتن سختشده بار قابل اعتنایی را از روی ترک باز عبور نمیدهد. یکی از روشهای شناختهشده برای کاهش خطر پوستهریزی انفجاری هم هست، اما سازهای نیست.
آیا الیاف سازهای جای میلگرد را میگیرد؟
خیر. جای مش کنترل ترک و میلگرد حرارتی را میگیرد، جایی که طراح اجازه دهد، اما جای میلگردی که برای خمش تیر، ستون و دال سقف طراحی شده را نمیگیرد.
مقاومت پسماند بتن الیافی با چه آزمونی سنجیده میشود؟
در آمریکای شمالی معمولاً با ASTM C1609 که تیرچه را به روش چهارنقطهای خم میکند. در اروپا آزمون تیرچهٔ EN 14651 رایج است و شاتکریت اغلب روی پانل گرد طبق ASTM C1550 آزمایش میشود.