ضابطهٔ ۱۲۰-۴ همان «دستورالعمل کنترل کیفی بتن حاوی الیاف پلیاولفین» است؛ یعنی مرجعی که میگوید الیاف پلیپروپیلن و دیگر الیاف پلیاولفینی را با چه معیاری بپذیرید و بتن الیافی را در کارگاه چطور کنترل کنید. برای خود الیاف، طول، دنیر، مقاومت کششی، مواد پوششی و آزمون ذوب را تعیین میکند. برای بتن الیافی نیز تحویل بدون گلولهشدن الیاف، اسلامپ، تواتر نمونهگیری و آزمونهای خمشی را میخواهد. همچنین صریح میگوید الیاف در مقادیر معمول، مقاومت فشاری را محسوس تغییر نمیدهد. اگر ناظر، پیمانکار یا خریدار بتن الیافی هستید، این همان سندی است که هنگام تحویل بتن به آن استناد میشود.
ضابطهٔ ۱۲۰-۴ چیست و از چه زمانی الزامی است؟
این دستورالعمل را سازمان برنامه و بودجهٔ کشور منتشر کرده و آخرین ویرایش آن تاریخ ۱۴۰۰/۰۶/۱۳ را دارد. سپس بخشنامهٔ شمارهٔ ۱۴۰۰/۴۴۱۳۲۰ مورخ ۱۴۰۰/۰۹/۰۸ آن را از ۱۴۰۱/۰۱/۰۱ لازمالاجرا کرد، البته در مواردی که ضوابط بهتری وجود ندارد. بنابراین اگر مشخصات فنی پروژهٔ شما ضوابط بهتری تعیین نکرده باشد، مبنای کنترل ناظر همین ضابطه است.
چون تعریف الیاف بر پایهٔ درصد اولفین است، الیاف پلیاستر، شیشه و فولاد در این دسته نمیگنجند. در مقابل، الیاف پلیپروپیلن و پلیاتیلن در آن جا میگیرند.
ضابطه از خود الیاف چه میخواهد؟
تعریفها: پلیاولفین، میکرو و ماکرو
نخست، الیاف پلیاولفین الیافی است که دستکم ۸۵ درصد وزنی آن اولفین باشد. همچنین ضابطه الیافی با طول ۶ تا ۶۴ میلیمتر را پوشش میدهد. سپس الیاف را بر اساس دنیر از هم جدا میکند. دنیر وزن ۹۰۰۰ متر از یک رشته بر حسب گرم است. الیاف میکرو ۵۸۰ دنیر یا ظریفتر است و الیاف ماکرو ۵۸۱ دنیر یا درشتتر. روش آزمون این مشخصه ASTM D1577 و ASTM D1907 است.
الیاف میکرو برای ترکهای سنین اولیه است، اما الیاف ماکرو است که پس از ترکخوردن بتن، بار را از دو لبهٔ ترک عبور میدهد. پس اگر نقشه الیاف ماکرو خواسته و الیاف داخل کیسه ۵۰۰ دنیر است، محصول اشتباه است، برچسب کیسه هر چه بگوید.
پذیرش طول الیاف
برای کنترل طول، ۳۰ رشته الیاف اندازهگیری میشود: از هر یک از سه نمونه، ۱۰ رشته. میانگین طول باید در محدودهٔ ±۱۰ درصد طول اعلامشده باشد. افزون بر این، ۹۵ درصد رشتهها باید در بازهٔ اعلامشده قرار بگیرند.
برای مثال، الیاف میکرو ۱۲ میلیمتری وقتی شرط اول را برآورده میکند که میانگین ۳۰ رشته بین ۱۰٫۸ تا ۱۳٫۲ میلیمتر باشد. چون این آزمون فقط خطکش یا کولیس میخواهد، ناظر میتواند آن را روی کیسهٔ تحویلی هم سریع تکرار کند.

| الزام | مقدار در ضابطه | آزمون |
|---|---|---|
| رواداری طول | میانگین در ±۱۰٪؛ ۹۵٪ رشتهها در بازه | ۳۰ رشته از ۳ نمونه |
| میکرو یا ماکرو | میکرو ≤ ۵۸۰ دنیر؛ ماکرو ≥ ۵۸۱ دنیر | ASTM D1577 / D1907 |
| مقاومت کششی ماکرو | بیشتر از ۳۴۵ مگاپاسکال | آزمون آزمایشگاهی |
| مواد پوششی (spin finish) | میکرو ≤ ۱٫۵٪؛ ماکرو ≤ ۱٪ | آزمون آزمایشگاهی |
مقاومت کششی، مواد پوششی و آزمون DSC
الیاف ماکرو باید مقاومت کششی بیشتر از ۳۴۵ مگاپاسکال داشته باشد، زیرا همین الیاف است که لبههای ترک را کنار هم نگه میدارد.
مواد پوششی لایهٔ نازکی است که هنگام تولید روی سطح الیاف مینشیند. سقف آن در این ضابطه برای الیاف میکرو ۱٫۵ درصد و برای الیاف ماکرو ۱ درصد است.
در نهایت، ضابطه آزمون ذوب به روش گرماسنجی روبشی تفاضلی (DSC) طبق ASTM D7138 را میخواهد. در این آزمون نمونهٔ کوچکی گرم میشود و دمای ذوب آن ثبت میشود؛ در نتیجه معلوم میشود پلیمر چیست. برای مثال، پلیمر پایهٔ پلیگارد در ۱۶۰ تا ۱۷۰ درجهٔ سانتیگراد ذوب میشود (مقدار اسمی). استاندارد آمریکایی ASTM D7508 نیز برای الیاف پلیاولفین در بتن، همین خانواده از ویژگیها را کنترل میکند: دنیر، درصد مواد پوششی، مقاومت کششی و طول برش.
اگر دغدغهٔ شما این است که کیسهٔ خریداریشده واقعاً پلیپروپیلن نو باشد، راهنمای جداگانهٔ ما دربارهٔ تشخیص الیاف بتن اصل با شش آزمون پیش از خرید را بخوانید.
ضابطه از بتن الیافی چه میخواهد؟
سفارش، اختلاط و کیسههای باز
ضابطهٔ ۱۲۰-۴ برای اختلاط و تحویل به ASTM C94 یا استاندارد ملی ایران ۶۰۴۳ ارجاع میدهد. در عمل، نوع الیاف، گرید، طول و مقدار مصرف را در سفارش بنویسید تا بچینگ و ناظر یک عدد را کنترل کنند.
همچنین طبق ضابطه، کیسهای که باز شده یا از بار قبلی مانده، باید پیش از مصرف دوباره وزن شود. الیاف پلیگارد در کیسههای محلول در آب ۳ و ۵ کیلوگرمی عرضه میشود که بدون باز کردن داخل میکسر میرود؛ به همین دلیل شمارش مقدار مصرف ساده است.
تحویل: بدون گلولهشدن الیاف، با اسلامپ استاندارد
بتن الیافی تحویلی باید عاری از الیاف گلولهشده باشد. گلوله، دستهای از الیاف است که در میکسر باز نشده است. بنابراین اولین تخلیهٔ تراکمیکسر را نگاه کنید. اگر گلوله دیدید، آن بتن را نریزید و موضوع را به بچینگ اطلاع دهید.
اسلامپ با آزمون مخروط طبق ASTM C143 اندازهگیری میشود. الیاف ممکن است عدد اسلامپ را کمتر از کارایی واقعی مخلوط نشان دهد. با این حال، به گفتهٔ ACI الیاف به آب اضافه نیاز ندارد؛ پس کارایی را با افزودنی برگردانید، نه با شلنگ آب.
تواتر نمونهگیری
اگر اختلاط پیمانهای باشد، از بتن الیافی سختشده دستکم هر ۱۱۵ متر مکعب یک بار نمونه گرفته میشود. در اختلاط پیوسته این عدد هر ۱۹ متر مکعب است. افزون بر این، از هر ردهٔ بتن دستکم روزی یک بار نمونهگیری لازم است. برای مثال، کف ۳۰۰ متر مکعبی با اختلاط پیمانهای دستکم سه سری نمونه میخواهد.
آزمونهای عملکرد خمشی
کار اصلی الیاف در خمش و پس از ترک اول دیده میشود. به همین دلیل ضابطه سه روش آزمون را نام میبرد: ASTM C1609 برای تیر، ASTM C1399 برای مقاومت پسماند تیر و ASTM C1550 برای پانل گرد که مناسب شاتکریت است. مشخصات فنی پروژه باید بگوید کدام روش و چه مقداری ملاک است. سپس گزارش آزمون را با همان روش بخواهید.
ضابطهٔ ۱۲۰-۴ دربارهٔ مقاومت فشاری چه میگوید؟
الیاف را با نتیجهٔ نمونههای مکعبی یا استوانهای قضاوت نکنید. طبق ضابطهٔ ۱۲۰-۴، در مقادیر کم تا متوسط الیاف نباید انتظار تغییر محسوس در مقاومت فشاری یا مدول خمشی داشت. ACI هم همین را میگوید: در مقادیر معمول کمتر از ۰٫۵ درصد حجمی، اثر الیاف بر مقاومت فشاری ناچیز تا قابلچشمپوشی است.
در نتیجه، مقاومت فشاری پایین معمولاً به طرح اختلاط، آب یا عملآوری برمیگردد، نه به الیاف بد. به همین ترتیب، عدد بالا هم ثابت نمیکند الیاف کار میکند؛ برای این کار آزمونهای خمشی بالا لازم است.
چکلیست پذیرش در کارگاه برای ناظر
این فهرست، بندهای ضابطهٔ ۱۲۰-۴ را به همان ترتیبی میآورد که روز بتنریزی با آنها روبهرو میشوید. اگر یکی از ردیفها رد شد، کار را نگه دارید و پیش از ریختن بتن آن را در صورتجلسه ثبت کنید.

- برگهٔ تحویل در نوع الیاف، گرید، طول و مقدار مصرف با سفارش یکی است.
- کیسهها پلمب و برچسبدار هستند و شمارهٔ بچ با گواهی کنترل کیفیت میخواند.
- کیسهٔ باز یا باقیمانده پیش از مصرف دوباره وزن شده است.
- برای غربالگری طول، از هر سه نمونه ۱۰ رشته برداشته و میانگین با رواداری ±۱۰ درصد مقایسه شده است.
- در اولین تخلیهٔ تراکمیکسر، گلولهشدن الیاف دیده نمیشود.
- اسلامپ طبق ASTM C143 گرفته شده و کسی برای جبرانش آب اضافه نکرده است.
- سری نمونهها: یکی برای هر ۱۱۵ متر مکعب (پیمانهای) یا ۱۹ متر مکعب (پیوسته)، و دستکم یکی برای هر رده در روز.
- نمونههای خمشی برای روشی که مشخصات فنی نام برده (C1609، C1399 یا C1550) قالبگیری شده است.
- مقاومت فشاری فقط بهعنوان کنترل بتن خوانده میشود، نه کنترل الیاف.
چه مدارکی از تأمینکننده بخواهید؟
پیش از خرید الیاف بتن، این مدارک را بخواهید:
- گواهی کنترل کیفیت برای هر بچ تولیدی که به کارگاه میرسد؛ در پلیگارد هر بچ گواهی خودش را دارد.
- دیتاشیت گریدی که سفارش دادهاید.
- گزارش آزمون با همان روشی که مشخصات فنی شما نام برده است، که پلیگارد در صورت درخواست صادر میکند.
- گواهی سیستم مدیریت کیفیت ISO 9001.
- نمونهٔ رایگان برای ساخت طرح اختلاط آزمایشی با مصالح خودتان.
الیاف بتن pp پلیگارد با گرید PG MS-12 شروع میشود که الیاف میکرو با طول ۶، ۱۲ و ۱۸ میلیمتر است. الیاف ماکرو سنتتیک ما هم ۴۰ تا ۵۴ میلیمتر طول دارند؛ بنابراین همهٔ گریدها در بازهٔ ۶ تا ۶۴ میلیمتری ضابطهٔ ۱۲۰-۴ قرار میگیرند. مقاومت کششی پلیمر پایه بیش از ۵۵۰ مگاپاسکال است، اما این مقدار اسمی است و تضمین هر بچ نیست؛ آنچه در پرونده میماند گواهی همان بچ است. در صفحهٔ استانداردها و انطباق آمده که هر گرید با کدام استاندارد و کدام روش آزمون سنجیده میشود. بازهٔ مقدار مصرف هر گرید هم در صفحهٔ الیاف پلیمری بتن آمده است.
پرسشهای متداول
آیا ضابطهٔ ۱۲۰-۴ الزامی است؟
بله. بخشنامهٔ شمارهٔ ۱۴۰۰/۴۴۱۳۲۰ مورخ ۱۴۰۰/۰۹/۰۸ سازمان برنامه و بودجه آن را از ۱۴۰۱/۰۱/۰۱ لازمالاجرا کرده است، در مواردی که ضوابط بهتری وجود ندارد.
مرز الیاف میکرو و ماکرو در ضابطهٔ ۱۲۰-۴ چیست؟
دنیر. الیاف میکرو ۵۸۰ دنیر یا ظریفتر و الیاف ماکرو ۵۸۱ دنیر یا درشتتر است و آزمون آن طبق ASTM D1577 یا D1907 انجام میشود.
طول الیاف طبق ضابطهٔ ۱۲۰-۴ چطور پذیرفته میشود؟
سی رشته، ده رشته از هر یک از سه نمونه، اندازهگیری میشود. میانگین باید در محدودهٔ ده درصد طول اعلامشده باشد و ۹۵ درصد رشتهها در بازهٔ اعلامشده قرار بگیرند.
از بتن الیافی سختشده هر چند وقت یک بار باید نمونه گرفت؟
دستکم هر ۱۱۵ متر مکعب یک بار در اختلاط پیمانهای یا هر ۱۹ متر مکعب در اختلاط پیوسته، و دستکم روزی یک بار برای هر ردهٔ بتن.
آیا الیاف مقاومت فشاری بتن را بالا میبرد؟
در مقادیر کم تا متوسط، طبق ضابطهٔ ۱۲۰-۴ نباید انتظار تغییر محسوس داشت. کارایی الیاف را با آزمونهای خمشی مانند ASTM C1609، C1399 یا C1550 بسنجید.