ترک بتن الیافی معمولاً همان علتهایی را دارد که ترک بتن معمولی دارد. الیاف جلوی جمعشدن، نشست یا بار اضافه را نمیگیرد. کارش این است که ترک را کنترل کند و باریک نگه دارد. بنابراین اگر الیاف ریختهاید و کف باز ترک برداشت، سراغ درزها، هوای روز بتنریزی، عملآوری، بستر و دوز واقعی الیاف بروید. در ادامه میگوییم ترک را چطور بخوانید، چه چیزی را بررسی کنید و دفعهٔ بعد چه چیزی را عوض کنید.
الیاف چه کاری از دستش برمیآید و چه کاری نه
مؤسسهٔ بتن آمریکا (ACI) الیاف را یکی از راههای کنترل عرض ترک ناشی از جمعشدگی و تغییر دما میداند. میلگرد و مش فولادی نیز در همین فهرستاند. کلمهٔ مهم «کنترل» است، نه «حذف». انجمن ملی بتن آمادهٔ آمریکا (NRMCA) هم میگوید مش داخل دال جلوی ترک را نمیگیرد، ولی عرضش را کم نگه میدارد.
دو خانوادهٔ الیاف هم کار یکسانی ندارند. طبق توضیح ACI دربارهٔ الیاف میکرو و ماکرو، الیاف میکرو بیشتر ترکهای جمعشدگی خمیری ساعتهای اول را کنترل میکند. اما به بتن سختشده چیز زیادی اضافه نمیکند. در مقابل، الیاف ماکرو ضخیمتر است و بعد از ترکخوردن به کار میافتد. این الیاف دو لبهٔ ترک را به هم نگه میدارد و بخشی از بار را از روی ترک عبور میدهد. به همین دلیل دالی که فقط الیاف میکرو دارد ممکن است یک ماه بعد ترک پهنی باز کند. سازوکار کامل را در مقالهٔ چرا بتن ترک میخورد و الیاف چطور جلویش را میگیرد توضیح دادهایم.

ترک بتن الیافی را از روی شکلش بخوانید
سه سؤال علت را زود محدود میکند: ترک کی پیدا شد، چه شکلی دارد و کجای دال است؟ ابتدا با متر یا خطکش در کادر عکس بگیرید. سپس تاریخ بتنریزی، هوای آن روز و ساعت برش درزها را یادداشت کنید.
| زمان پیدا شدن | شکل ترک | علت معمول |
|---|---|---|
| ساعتهای اول، پیش از گیرش | ترکهای کوتاه، کمعمق و تقریباً موازی با فاصلهٔ ۳۰ تا ۹۰ سانتیمتر که به لبه نمیرسند | جمعشدگی خمیری |
| روزها تا هفتهها | ترک صاف از عرض قطعه یا از کنار ستون | درز دور، برش دیر یا نبودِ درز جداکننده |
| هفتهها تا ماهها | ترکی روی ترانشه یا نقطهٔ سست که بازتر میشود | نشست بستر یا بار اضافه |
| روزهای اول، مقطع ضخیم یا دیوار | ترک قائم از روی پی یا ترک در بتن حجیم | قید یا گرما |
علتهایی که الیاف درمانشان نمیکند
درز نیست، فاصلهاش زیاد است یا دیر بریده شده
بتن موقع خشکشدن جمع میشود، پس دال به خطهای ضعیفِ از پیش برنامهریزیشده نیاز دارد تا همانجا ترک بخورد. برگهٔ NRMCA دربارهٔ درز دالهای روی زمین قاعدهٔ سرانگشتی را میدهد. فاصلهٔ درزهای انقباضی حداکثر ۲۴ تا ۳۶ برابر ضخامت دال است و از ۴٫۵ متر هم بیشتر نمیشود. برای مثال دال ۱۰ سانتیمتری درزهایی با فاصلهٔ حدود ۳ متر میخواهد. قطعهها هم باید مربع یا نزدیک به مربع باشند و ضلع بلند از ۱٫۵ برابر ضلع کوتاه بیشتر نشود.
زمان برش به اندازهٔ فاصله مهم است. برش معمولی با اره ۴ تا ۱۲ ساعت پس از پرداخت انجام میشود. ارههای سبک مخصوص بتن تازه (early-entry) نیز ۱ تا ۴ ساعت بعد وارد کار میشوند. عمق برش هم دستکم یکچهارم ضخامت دال است. اگر اره فردا صبح برسد، ممکن است دال درزش را خودش انتخاب کرده باشد. همچنین کف کنار دیوار، ستون و پی درز جداکننده میخواهد. در غیر این صورت ترک اغلب از گوشهٔ ستون شروع میشود.

جمعشدگی خمیری در روز گرم و بادی
ترک جمعشدگی خمیری وقتی شکل میگیرد که سطح بتن سریعتر از آنچه آبانداختگی جبران کند آب از دست بدهد. باد بیش از حدود ۸ کیلومتر بر ساعت، رطوبت کم و دمای بالای هوا یا بتن خطر را بالا میبرند. مخلوطهایی که آبانداختگی کمی دارند، مانند بتن پرسیمان یا حاوی میکروسیلیس، حتی در روز معتدل هم ممکن است ترک بخورند. برگهٔ NRMCA دربارهٔ جمعشدگی خمیری الیاف مصنوعی را یکی از هشت اقدام پیشگیرانه میشمارد. بقیه بادشکن و سایهبان، مهپاشی، مرطوبکردن بستر، پوشاندن سطح بین مراحل پرداخت، شروع زود عملآوری و کنترل زمان گیرش است. در نتیجه ترک بتن الیافی در همان بعدازظهر اول هم ممکن است، حتی اگر دوز الیاف درست باشد.
عملآوری ضعیف و جمعشدگی ناشی از خشکشدن
طبق برگهٔ عملآوری NRMCA، عملآوری بلافاصله پس از پرداخت شروع میشود و معمولاً ۳ تا ۷ روز طول میکشد. ترکیبات عملآوری (کیورینگ) هم همین که براقی آب از سطح رفت پاشیده میشوند. همان برگه هشدار میدهد که خیس و خشککردنِ نوبتی عملآوری حساب نمیشود. دالی که ظهر یک بار شلنگ خورده و بعد زیر آفتاب مانده، عملآوری نشده است. آب اضافه پای تراکمیکسر هم آسیب مشابهی میزند. NRMCA اسلامپ بالا و افزودن آب در کارگاه را از علتهای اصلی ترک میداند. از سوی دیگر ACI میگوید الیاف ذاتاً آب بیشتری لازم ندارد، چون افزودنیها اسلامپ را برمیگردانند.
بستر، قید، گرما و بار
نقطههای سست، خاک نباتیِ برداشتهنشده و خاکریز بدکوبیده باعث میشوند دال یکنواخت ننشیند. هیچ دوزی از الیاف دالی را که تکیهگاهش را از دست داده نگه نمیدارد. مظنون بعدی قید است. برای مثال دیواری که روی پی قدیمیتر ریخته شده آزادانه جمع نمیشود و با فاصلههای منظم ترک میخورد. بتنریزیهای ضخیم هم وقتی هستهٔ بتن خیلی گرمتر از سطحش بماند ترک برمیدارند. سرانجام، دال یا تیری که بیش از بار طراحی تحمل کند به خاطر طراحی ترک میخورد، نه مخلوط. این دو مورد آخر کار مهندس سازه است.
ببینید واقعاً چه چیزی داخل تراکمیکسر رفت
گاهی علت ترک بتن الیافی این است که الیاف به مقدار نقشه هرگز به بتن نرسیده است.
- دوز تحویلی. با روش شستن، الیاف از حجم معلومی از بتن تازه جدا میشود تا بتوانید وزنش کنید. روش آن را در مقالهٔ طرح اختلاط بتن الیافی آوردهایم. ACI هشدار میدهد بتنی که الیافش کمتر از حداقل دوز همان نوع الیاف باشد مثل بتن ساده رفتار میکند.
- میکرو یا ماکرو. اگر نقشه الیاف ماکرو خواسته و بار تراک الیاف میکرو بوده، ترکهای بتن سختشده کمک واقعی نمیگیرند. برچسب کیسه را با مشخصات فنی مقایسه کنید.
- اختلاط. ACI میگوید در تراکمیکسر، الیاف آخر از همه و با دیگ در حال چرخش اضافه شود. سپس بتن باید دستکم ۴۰ دور مخلوط شود. ضابطهٔ ۱۲۰-۴ سازمان برنامه و بودجه نیز بتن تحویلی را بدون گلولهشدن الیاف میخواهد. کیسههای باز یا باقیمانده هم طبق همین ضابطه دوباره وزن میشوند.
- آب. برگهٔ تحویل را ببینید و از اکیپ بپرسید. هر آبی که پای کار اضافه شده طرح اختلاط تأییدشده را عوض کرده است.
آیا این ترک واقعاً مشکل است؟
اغلب نه. به گفتهٔ NRMCA، بیشتر ترکهای نامنظمی که زود ظاهر میشوند زشتاند ولی بهندرت بر مقاومت یا عمر بتن اثر میگذارند. با این حال ترک جمعشدگی خمیری راه نفوذ آب و نمک را باز میکند. همچنین ممکن است نقطهٔ شروع ترکهای بعدی شود. اگر ترک مدام بازتر میشود یا لبههایش زیر تردد جابهجا میشود، با مهندس سازه مشورت کنید. ترک در تیر، دال معلق یا دیوار باربر هم پیش از هر پرکردن یا سابزدنی همین بررسی را میخواهد.
دفعهٔ بعد چه چیزی را عوض کنیم
- فاصلهٔ درزها و زمان برش را پیش از بتنریزی مشخص کنید و اره را برای همان روز هماهنگ کنید.
- پیشبینی هوا را ببینید؛ اگر باد، گرما و هوای خشک با هم آمدند، سایهبان، بادشکن و وسایل مهپاشی آماده کنید.
- عملآوری را همان لحظهای که پرداخت تمام شد شروع کنید و تا آخر دوره ادامه دهید.
- نوع الیاف را با خطر جور کنید. الیاف بتن pp میکرو مانند PG MS-12 با دوز ۰٫۶ تا ۱٫۲ کیلوگرم بر متر مکعب برای جمعشدگی خمیری است. اما برای دال روی زمین و ترک بتن سختشده، الیاف ماکرو سنتتیک را انتخاب کنید؛ برای مثال PG MF-54 با دوز ۳ تا ۷ کیلوگرم بر متر مکعب.
- یادتان باشد الیاف ماکرو جای مش کنترل ترک و میلگرد حرارتی را میگیرد، جایی که طراح اجازه دهد. ولی هرگز جای میلگرد سازهای را نمیگیرد.
- مقدار الیاف تراک اول را به روش شستن بسنجید و اجازه ندهید پای ناودان آب اضافه شود.
تأمینکنندهٔ خوب الیاف پلیمری بتن باید در همهٔ این مراحل کنارتان باشد. پیش از خرید الیاف بتن، تیم فنی ما دوز را بهرایگان طراحی میکند. مبنای این طراحی مقطع، بارگذاری و شرایط محیطی است. همچنین هر بچ تولید گواهی کنترل کیفیت خودش را دارد. برای کفسازی صنعتی، تیم فنی در صورت درخواست در اولین بتنریزی هم حاضر میشود. اگر پس از این مراحل باز هم با ترک بتن الیافی روبهرو شدید، با تیم فنی تماس بگیرید و عکسها و گزارش بتنریزی را آماده داشته باشید.
پرسشهای متداول
آیا الیاف جلوی ترکخوردن دال بتنی را میگیرد؟
خیر. الیاف ترک را کنترل میکند، نه حذف. الیاف میکرو بیشتر ترکهای جمعشدگی خمیری ساعتهای اول را محدود میکند و الیاف ماکرو پس از سختشدن بتن دو لبهٔ ترک را به هم نگه میدارد و ترک را باریک نگه میدارد.
چرا بتن الیافی همان روز بتنریزی ترک برداشت؟
ترکهای کوتاه و تقریباً موازی که چند ساعت پس از بتنریزی پیدا میشوند معمولاً جمعشدگی خمیریاند. سطح بتن سریعتر از جبران آبانداختگی آب از دست داده، اغلب به دلیل باد، گرما یا هوای خشک بدون بادشکن، مهپاشی و عملآوری زودهنگام.
آیا کف بتن الیافی هنوز به درز انقباضی نیاز دارد؟
بله. الیاف جلوی جمعشدن دال را نمیگیرد، پس دال همچنان به درزهای انقباضی با فاصلهٔ برنامهریزیشده و برش بهموقع، و درز جداکننده کنار دیوار، ستون و پی نیاز دارد.
چطور بفهمم دوز درست الیاف به بتن رسیده است؟
مقدار الیاف حجم معلومی از بتن تازه را به روش شستن تعیین کنید، الیاف جداشده را وزن کنید و با دوز مشخصات مقایسه کنید. برچسب کیسه را هم ببینید که نوع الیاف، میکرو یا ماکرو، همان باشد که نقشه خواسته است.
آیا ترک دال الیافی مشکل سازهای است؟
معمولاً نه. بیشتر ترکهای نامنظمی که زود ظاهر میشوند بهندرت بر مقاومت یا عمر بتن اثر میگذارند. ترکی که مدام بازتر میشود، زیر تردد جابهجا میشود یا در تیر، دال معلق یا دیوار باربر است را باید مهندس سازه بررسی کند.