بله؛ درز در دال بتن الیافی همچنان لازم است. الیاف جلوی جمعشدگی بتن را نمیگیرد، پس دال سرانجام جایی ترک میخورد و درز انقباضی تعیین میکند کجا. تنها استثنا کفی با قطعههای بزرگ است که مهندس آن را بر پایهٔ الیاف ماکرو با دوز مشخص طراحی کرده باشد. الیاف میکرو با دوز معمول هیچ دلیلی برای جابهجا کردن حتی یک درز نمیدهد.
چرا هر دال به خط ترکی از پیش تعیینشده نیاز دارد
بتن با رطوبت و دما حرکت میکند و برآیندش جمعشدگی است. برگهٔ CIP 6 انجمن ملی بتن آمادهٔ آمریکا (NRMCA) دربارهٔ درز در دال روی زمین صریح میگوید: درزها همان ترکهای برنامهریزیشدهاند. بتن در کشش ضعیف است؛ بنابراین وقتی بستر، دیوار یا ستون جلوی جمعشدن دال را بگیرد، دال ترک میخورد.
این ترکها مرحلهبهمرحله میآیند. ترکهای سنین اولیه بیشتر از تغییر دما و انقباض جزئی هنگام گیرش است. سپس با خشکشدن، دال باز هم جمع میشود و در نتیجه ترک تازه باز میشود یا ترک قبلی پهنتر میشود. حتی راهنمای طراحی دال ACI 360R میگوید انتظار کفی بیترک و بیتاببرداشتگی واقعبینانه نیست. CIP 6 سه نوع درز را نام میبرد:
- درز انقباضی (درز کنترل): خط ضعیفی که جای ترک جمعشدگی را تعیین میکند.
- درز جداکننده: دال را از دیوار، شالوده و ستون جدا میکند.
- نوع سوم، درز اجرایی، جایی است که بتن یک نوبت به نوبت بعد میرسد.
الیاف میکرو چه چیزی را عوض میکند و چه چیزی را نه
الیاف میکرو، مانند الیاف بتن pp تکرشتهای، رشتههای نازکی است. ACI میگوید الیاف میکرو مصنوعی اساساً برای کنترل ترک جمعشدگی خمیری است و سهمش در خواص بتن سختشده ناچیز است.
زمان اینجا مهم است. ترک جمعشدگی خمیری در چند ساعت اول باز میشود، در حالی که سطح هنوز نرم است. اما ترکی که درز برایش ساخته میشود دیرتر و در بتن سختشده میآید. بنابراین الیاف میکرو با دوز معمول، برای مثال PG MS-12 با ۰٫۶ تا ۱٫۲ کیلوگرم در متر مکعب، به سطح در آن ساعتها کمک میکند. با این حال فاصلهٔ درز، عمق و زمان برش همان است که بدون الیاف بود. ترکهای سنین اولیه را در مقالهٔ چرا بتن ترک میخورد و الیاف چطور جلویش را میگیرد توضیح دادهایم.
الیاف ماکرو با دوز طراحیشده
الیاف ماکرو ابزار دیگری است. ACI الیاف ماکرو را در کنار میلگرد و مش فولادی بهعنوان آرماتور کنترل عرض ترک در دالها نام میبرد. همچنین حداقل دوز الیاف ماکرو مصنوعی را برای ترکهای جمعشدگی و حرارتی حدود ۱٫۸ تا ۲٫۴ کیلوگرم در متر مکعب میداند. به کلمهٔ «عرض» دقت کنید: الیاف ترک را پس از تشکیل بسته نگه میدارد، اما جلوی تشکیلش را نمیگیرد.
ACI 360R نیز همین را میگوید. به گفتهٔ این راهنما، آرماتور در دال روی زمین میتواند برای محدود کردن عرض ترکهای ناشی از جمعشدگی و تغییر دما به کار رود. همچنین در فهرست مطالبش، آرماتور پخششده راهی برای کم کردن تعداد درزها آمده است. با این حال محدود کردن عرض ترک با جلوگیری از ترک یکی نیست.
پس فاصلهٔ بیشتر برای درز در دال بتن الیافی ممکن است، اما فقط بهعنوان خروجی طراحی. مهندس ضخامت، دوز و شبکهٔ درز را با هم تعیین میکند.
کف با قطعههای بزرگ وجود دارد، اما یک سیستم کامل است، نه چیزی که سر کار به تراکمیکسر اضافه شود. ACI 360R فصل جداگانهای به دال الیافی داده و کف صنعتی راهنمای بریتانیایی خود را هم دارد: گزارش فنی TR34 انجمن بتن بریتانیا که پیوستی دربارهٔ بتن الیافی دارد.
در ایران ضابطهٔ ۱۲۰-۴ (دستورالعمل کنترل کیفی بتن حاوی الیاف پلیاولفین) برای سنجش عملکرد خمشی بتن الیافی به آزمونهای ASTM C1609، C1399 و C1550 ارجاع میدهد. اگر قرار است درزها به اعتبار الیاف دورتر شوند، عدد طراحی باید از همین آزمونها روی همان الیاف بیاید.
اگر نقشه چنین کفی خواسته، الیاف ماکرو سنتتیک یکی از ورودیهای طراحی است. گرید PG MF-54 ما با دوز ۳ تا ۷ کیلوگرم در متر مکعب برای کف صنعتی است. PG EC-45 با ۲ تا ۴ کیلوگرم در متر مکعب گرید کنترل ترک است، نه جایگزین کامل آرماتور. در هر دو حالت الیاف جای مش کنترل ترک و میلگرد حرارتی را میگیرد، جایی که طراح اجازه دهد؛ اما هرگز جای میلگرد سازهای را نمیگیرد.
| نوع دال | کار الیاف | فاصلهٔ درز |
|---|---|---|
| بتن بدون الیاف | هیچ؛ کار با درز است | قاعدهٔ معمول بر حسب ضخامت |
| الیاف میکرو | ترک سطحی چند ساعت اول | همان بتن بدون الیاف |
| الیاف ماکرو با دوز طراحیشده | عرض ترک پس از ترکخوردن | طبق طراحی مهندس |
زمان و عمق برش درز
CIP 6 این بازهها را از پایان پرداخت سطح حساب میکند:
- برش خشک با ارههای سبک مخصوص بتن تازه (early-entry): معمولاً ۱ تا ۴ ساعت بعد، بسته به سرعت گیرش بتن. عمقش کمتر است، اما دستکم ۲۵ میلیمتر.
- برش معمولی با اره: ظرف ۴ تا ۱۲ ساعت.
- عمق: دستکم یکچهارم ضخامت دال و نه کمتر از ۲۵ میلیمتر.
اگر لبهٔ درز هنگام برش کنده شود، CIP 6 میگوید صبر کنید. اما با تأخیر زیاد، دال ممکن است پیش از اره خودش ترک بخورد. اگر کنار لبهٔ برش الیاف دیده شد، با آن مانند الیاف روی سطح بتن برخورد کنید.

یکچهارم ضخامت حداقل است، نه هدف. الیاف همچنان از صفحهٔ زیر برش عبور میکند؛ بنابراین برش باید مقطع را بهاندازهٔ کافی ضعیف کند تا ترک دنبالش برود. اگر طراح برش عمیقتری خواسته، ملاک نقشه است.
چیدمان درز در دال بتن الیافی
CIP 6 برای دال روی زمین یک قاعدهٔ سرانگشتی میدهد: حداکثر فاصلهٔ درز ۲۴ تا ۳۶ برابر ضخامت دال. برای دال ۱۰۰ میلیمتری این عدد حدود ۳ متر است و سقف ۴٫۵ متر را هم پیشنهاد میکند. این اعداد مال دال معمولی است. با الیاف میکرو تغییری نمیکند و با الیاف ماکرو فقط طراحی مهندسی آن را تغییر میدهد.
شکل قطعه هم مهم است:
- قطعهها مربع یا نزدیک به مربع باشند؛ CIP 6 طول را به ۱٫۵ برابر عرض محدود میکند.
- از قطعهٔ L شکل پرهیز کنید. اگر پلان دال فرورفتگی دارد، از گوشهٔ فرورفتگی درزی بکشید تا هر قطعه مستطیل بماند.
- دور ستونها درز جداکننده بگذارید. CIP 6 پیشنهاد میکند دور ستون قابی گرد یا مربعی خالی بماند که پس از سختشدن کف بتنریزی میشود. مربع را ۴۵ درجه بچرخانید تا درزهای انقباضی به رأسهایش برسند.
- دال را با مصالح پرکنندهٔ درز (فیلر) از دیوار و شالوده جدا کنید.

نکتهٔ دیگری از CIP 6 روشنگر است. در دالی که مش فولادی دارد، CIP 6 میگوید سیمها را یکدرمیان در محل درز انقباضی ببرید، یا بهتر، مش را همانجا قطع کنید. الیاف اما در خط درز قطع نمیشود، چون در تمام دال پخش است. به همین دلیل برش و زمان آن است که مسیر ترک را تعیین میکند.
درز اجرایی و انتقال بار
درز اجرایی جایی است که بتنریزی تمام میشود، معمولاً آخر روز، و جایش باید از قبل معلوم باشد. الیاف از این درز عبور نمیکند، چون دو طرفش از دو بتنریزی جداست. در نتیجه انتقال بار باید از جزئیات خود درز تأمین شود.
CIP 6 دو نوع جزئیات را نام میبرد. درز دارای کلید برشی (کاو و زبانه) برای دالهای دستکم ۱۲۵ میلیمتری کاربرد دارد، اما CIP 6 آن را برای کف صنعتی توصیه نمیکند. برای دالهایی که بار سنگین میبرند، داول فلزی لازم است. داولها باید همراستا و موازی باشند، زیرا داول کج دال را مهار میکند و ممکن است در انتهایش ترک نامنظم بسازد. درز کفهایی با ترافیک سنگین هم پرکنندهای میخواهد که لبهها را نگه دارد. صفحهٔ کفسازی صنعتی ما این کفها را بیشتر توضیح میدهد.
پیش از حذف برش از نقشه
«اگر الیاف بریزیم، برش درز لازم نیست؟» حذف درز در دال بتن الیافی تصمیم طراحی است، نه تصمیم کارگاهی. پس پیش از هر «بله» اینها را بپرسید:
- چیدمان درز را چه کسی طراحی کرده و آیا نوع الیاف، گرید و دوز در آن آمده است؟
- کدام نتیجهٔ آزمون پشتوانهٔ این دوز است؟
- الیاف ماکرو است؟ اگر میکرو است، شبکهٔ درز همان میماند.
- آیا طراحی، مهار دال، عملآوری و تاببرداشتن را هم دیده است؟
- اگر قطعه از قاعدهٔ معمول بزرگتر است، چه کسی مسئولیتش را امضا میکند؟
تیم فنی ما دوز را رایگان از روی مقطع، بارگذاری و شرایط محیطی طراحی میکند و در کف صنعتی، در صورت درخواست، در اولین بتنریزی حاضر میشود. نمونهٔ رایگان هم برای ساخت مخلوط آزمایشی در اختیارتان است. برای خرید الیاف بتن یا بررسی یک دال، نقشه و طرح درزها را برایمان بفرستید.
پرسشهای متداول
آیا دال بتن الیافی هنوز درز انقباضی میخواهد؟
بله. الیاف جلوی جمعشدگی بتن را نمیگیرد، پس دال باز هم ترک میخورد و درز تعیین میکند کجا. فقط کفی که مهندس بر پایهٔ الیاف ماکرو با دوز مشخص طراحی کرده میتواند قطعههای بزرگتر یا درز کمتری داشته باشد.
با الیاف میکرو میشود فاصلهٔ درزها را بیشتر کرد؟
نه. به گفتهٔ ACI الیاف میکرو مصنوعی اساساً برای کنترل ترک جمعشدگی خمیری در چند ساعت اول است. فاصلهٔ درز، عمق برش و زمان برش همان است که بدون الیاف بود.
دال بتن الیافی را کی و با چه عمقی برش بزنیم؟
طبق CIP 6 انجمن NRMCA، برش خشک با ارههای سبک مخصوص بتن تازه معمولاً ۱ تا ۴ ساعت و برش معمولی ظرف ۴ تا ۱۲ ساعت پس از پایان پرداخت سطح انجام میشود. عمق برش دستکم یکچهارم ضخامت دال و نه کمتر از ۲۵ میلیمتر است، مگر اینکه طراح عمق بیشتری بخواهد.
آیا الیاف ماکرو دال را بیدرز میکند؟
فقط در قالب طراحی مهندسی که ضخامت، دوز، ابعاد قطعه و جزئیات درز را با هم تعیین کند و بر نتیجهٔ آزمون همان الیاف تکیه داشته باشد. الیاف ماکرو عرض ترک را کنترل میکند، نه وقوع آن را.
آیا الیاف جای داول را در درز اجرایی میگیرد؟
نه. دو طرف درز اجرایی از دو بتنریزی جداست و الیاف از آن عبور نمیکند. انتقال بار از جزئیات درز میآید و CIP 6 برای دالهایی که بار سنگین میبرند داول فلزی میخواهد.