الیاف هیبرید یعنی مصرف همزمان دو نوع الیاف در یک بتن: الیاف میکرو ظریف و الیاف ماکرو درشت. دلیلش ساده است، چون هر کدام در سن متفاوتی از بتن و روی اندازهٔ متفاوتی از ترک کار میکند. بنابراین یکی نمیتواند کار دیگری را انجام دهد. اگر یک بتنریزی هم کنترل ترک در ساعتهای اول را لازم دارد و هم ظرفیت باربری بعد از ترکخوردن را، الیاف هیبرید انتخاب درستی است. در این صورت دوز هر الیاف از بازهٔ خودش تعیین میشود، هر دو بهتدریج داخل دیگ پر ریخته میشوند و مخلوط بهصورت یکجا آزمایش میشود.
در مقالات دانشگاهی ایران به این بتن «بتن الیافی هیبریدی» میگویند.
الیاف میکرو و ماکرو؛ دو الیاف، دو کار متفاوت
مؤسسهٔ بتن آمریکا (ACI) الیاف مصنوعی را به دو گروه میکرو و ماکرو تقسیم میکند. به گفتهٔ ACI، الیاف میکرو اساساً برای کنترل ترک جمعشدگی خمیری است و به بتن سختشده چیز زیادی اضافه نمیکند. در مقابل، الیاف ماکرو رفتار بتن سختشده را بهتر میکند، بهویژه بعد از ترکخوردن.
در عمل، الیاف میکرو در ساعتهای اول کار میکند، وقتی سطح هنوز نرم است و آب از دست میدهد. اما الیاف ماکرو در آن مرحله تقریباً اثر دیدنی ندارد. کار آن از وقتی شروع میشود که بتن سخت شده و ترک خورده است. سپس روی ترک پل میزند و بار را از دو طرف آن عبور میدهد. در واقع این همان مقاومت پسماند است که طراح رویش حساب میکند.

نمونهٔ آشنای الیاف میکرو، الیاف تکرشتهای ۱۲ میلیمتری از نوع الیاف بتن pp است. در مقابل، الیاف ماکرو رشتهای سفت به طول ۴۰ تا ۵۴ میلیمتر است که با نام الیاف ماکرو سنتتیک شناخته میشود. ضابطهٔ ۱۲۰-۴ نیز مرز این دو را با ظرافت رشته میکشد: الیاف میکرو حداکثر ۵۸۰ دنیر و الیاف ماکرو دستکم ۵۸۱ دنیر است.
چرا گاهی یک نوع الیاف کافی نیست
به گفتهٔ پژوهشی در نشریهٔ مواد ACI، بیشتر بتنهای الیافی فقط یک نوع الیاف دارند. به همین دلیل فقط در یک مقیاس و در بازهٔ محدودی از عرض ترک مسلح میشوند. آنها سپس ترکیبهای هیبریدی را آزمایش کردند و در برخی از آنها دیدند که دو الیاف کار یکدیگر را تقویت میکنند. با این حال کلمهٔ «برخی» مهم است. بتن الیافی هیبریدی خودبهخود بهتر نیست؛ دو الیاف باید هم با یکدیگر و هم با کار جور باشند.
نتیجهٔ برعکس هم به همین اندازه مهم است. پژوهشی در نشریهٔ مهندسی عمران امیرکبیر بتن الیافی هیبریدی با الیاف فولادی و پلیپروپیلن را بررسی کرده است. بر اساس این پژوهش، الیاف پلیپروپیلن روی ریزترکها پل میزند، اما بعد از اولین ترک اثر ناچیزی دارد. همچنین هرچه سهم پلیپروپیلن بهجای فولاد بیشتر شد، مقاومت خمشی و جذب انرژی کمتر شد. پایاننامهای در دانشگاه صنعتی اصفهان نیز نشان داد جایگزینی ۱۵ درصد از حجم الیاف ماکرو با الیاف ریزتر، مقاومتهای مکانیکی را کم میکند. بنابراین الیاف میکرو به دوز ماکرو اضافه میشود، نه اینکه جای بخشی از آن را بگیرد.
الیاف هیبرید کجا به کار میآید
این ترکیب وقتی ارزش دارد که هر دو خطر در یک بتنریزی واقعی باشد، مثلاً در این سه مورد:
کفسازی صنعتی و دال روی زمین. الیاف ماکرو جای مش کنترل ترک و میلگرد حرارتی را میگیرد، جایی که طراح اجازه دهد. اگر بتنریزی در تابستان، زیر آفتاب یا در باد انجام شود، الیاف میکرو نیز سطح را در ساعتهای اول محافظت میکند. جزئیات دال را در صفحهٔ کفسازی صنعتی آوردهایم.
شاتکریت تونل با الزام آتش. الیاف ماکرو ظرفیت پس از ترک پوشش را تأمین میکند. الیاف میکرو پلیپروپیلن هم یکی از روشهای شناختهشده برای کمکردن خطر پوستهریزی انفجاری است. این خطر را کم میکند، اما از بین نمیبرد.
قطعات پیشساخته و نما. مقطعهای نازک ممکن است در سنین اولیه ترک سطحی بردارند. افزون بر این، هنگام قالببرداری، جابهجایی و دپو ضربه میخورند.
با این حال بسیاری از بتنریزیها فقط یک نوع الیاف لازم دارند. اگر تنها خطر، جمعشدگی خمیری در اسکرید یا لایهٔ نازک رویه است، الیاف میکرو بهتنهایی کافی است. به همین ترتیب اگر دال خوب عملآوری میشود و فقط ظرفیت پس از ترک لازم دارد، ممکن است الیاف ماکرو بهتنهایی کافی باشد. الیاف دوم «برای احتیاط» از کارایی بتن کم میکند و به هزینه اضافه میکند، اما چیزی به خواستهٔ طرح اضافه نمیکند.
دوز هر الیاف از بازهٔ خودش
قاعدهٔ الیاف هیبرید ساده است: دو الیاف، دو دوز. دوز هر الیاف از بازهٔ همان گرید و بر حسب کیلوگرم در هر متر مکعب بتن تعیین میشود. هرگز یک دوز بین دو الیاف تقسیم نمیشود.
| کار در مخلوط هیبرید | گرید | نوع و طول | بازهٔ دوز، کیلوگرم در متر مکعب |
| ترک جمعشدگی خمیری در ساعتهای اول | PG MS-12 | میکرو، ۶، ۱۲ یا ۱۸ میلیمتر | ۰٫۶ تا ۱٫۲ |
| کنترل ترک، نه جایگزینی کامل آرماتور | PG EC-45 | ماکرو، ۴۵ میلیمتر | ۲ تا ۴ |
| پیشساخته و نما | PG PC-40 | ماکرو، ۴۰ میلیمتر | ۲ تا ۵ |
| کف صنعتی و دال روی زمین | PG MF-54 | ماکرو، ۵۴ میلیمتر | ۳ تا ۷ |
| شاتکریت و تونل | PG SC-48 | ماکرو، ۴۸ میلیمتر | ۴ تا ۹ |
اول دوز ماکرو تعیین میشود، چون از طراحی میآید: مقطع، بارگذاری و شرایط محیطی. سپس دوز میکرو در بازهٔ خودش روی آن اضافه میشود. برای مثال اگر طرح کف ۴ کیلوگرم در متر مکعب MF-54 خواسته باشد، تراکمیکسر همان ۴ کیلوگرم را بهاضافهٔ الیاف میکرو با دوز خودش حمل میکند. یعنی آن ۴ کیلوگرم بین ماکرو و میکرو تقسیم نمیشود.
دو الیاف یعنی مخلوط سفتتر. انجمن ملی بتن پیشساختهٔ آمریکا (NPCA) در راهنمای اجرای بتن الیافی میگوید الیاف اسلامپ را کم میکند. به همین دلیل توصیه میکند کارایی با روانکننده یا فوقروانکننده حفظ شود و از افزودن آب پرهیز شود. همچنین طبق همین راهنما، تأمینکنندهٔ الیاف میتواند همراه تولیدکنندهٔ بتن ترکیبی از الیاف میکرو و ماکرو را در یک مخلوط طراحی کند.
ترتیب و زمان اختلاط الیاف هیبرید
راهنمای NPCA میگوید الیاف بهندرت در شروع بچینگ اضافه میشود. معمولاً همراه سنگدانه یا نزدیک پایان چرخهٔ بچینگ ریخته میشود. این راهنما همچنین هشدار میدهد که بیشتر تولیدکنندگان افزودن کیسهٔ الیاف را همزمان با سیمان توصیه نمیکنند. برای تراکمیکسر، ACI پیشنهاد میکند الیاف بعد از همهٔ مصالح دیگر و با سرعت حدود ۱۰ تا ۱۲ دور در دقیقه بهتدریج داخل دیگ در حال چرخش ریخته شود. سپس بعد از ورود آخرین الیاف، اختلاط دستکم ۴۰ دور دیگر، یعنی حدود ۴ تا ۵ دقیقه، ادامه پیدا کند.

در منابع بیطرفی که بررسی کردیم، ترتیبی برای اینکه کدام الیاف اول برود تعیین نشده است. اما چند نکته در عمل تعیینکننده است:
ابتدا یک الیاف و سپس دیگری را با سرعت یکنواخت بریزید؛ هرگز هر دو را یکجا خالی نکنید.
زمان اختلاط را از لحظهٔ ورود آخرین کیسه حساب کنید، نه اولین کیسه.
هنگام تخلیه، بتن را از نظر گلولهشدن الیاف بررسی کنید. ضابطهٔ ۱۲۰-۴ میخواهد بتن الیافی بدون الیاف گلولهشده تحویل شود.
اگر اسلامپ افت کرد، آن را با افزودنی برگردانید، نه با آب، و مقدار افزودنی را یادداشت کنید.
پلیگارد همهٔ گریدها را در کیسههای محلول در آب ۳ و ۵ کیلوگرمی عرضه میکند. در نتیجه بچینگ برای هر تراک کیسههای کامل هر الیاف را میشمارد و لازم نیست الیاف فله در کارگاه وزن شود.
مخلوط را یکجا آزمایش کنید، نه هر الیاف را جدا
مخلوط را با هر دو الیاف، همانطور که ساخته میشود، آزمایش کنید. نتیجهٔ خمشی تیری که فقط الیاف ماکرو دارد، رفتار مخلوط هیبرید را نشان نمیدهد. ضابطهٔ ۱۲۰-۴ برای آزمون خمشی بتن الیافی به ASTM C1609، C1399 و C1550 و برای اسلامپ به ASTM C143 ارجاع میدهد. همچنین طبق همین ضابطه، الیاف با دوز کم تا متوسط مقاومت فشاری را بهطور محسوس تغییر نمیدهد. بنابراین مخلوط هیبرید را با نتیجهٔ نمونهٔ مکعبی یا استوانهای قضاوت نکنید.
برنامهٔ آزمایش پیش از خرید را در راهنمای طرح اختلاط بتن الیافی آوردهایم. اگر دربارهٔ طول مناسب الیاف میکرو مطمئن نیستید، ابتدا مقالهٔ طول الیاف پلی پروپیلن را بخوانید.
سفارش بتن با الیاف هیبرید
هر دو الیاف را در سفارش بهصورت دو ردیف جدا بنویسید: دو گرید، دو دوز، یک نقطهٔ افزودن و یک زمان اختلاط. پیش از خرید الیاف بتن مطمئن شوید تأمینکننده هر دو گرید میکرو و ماکرو را خودش تولید میکند، تا پاسخگوی کل مخلوط یک نفر باشد. در پلیگارد هر سری تولید از هر گرید گواهی کنترل کیفیت خودش را دارد. افزون بر این، تیم فنی هر دو دوز را رایگان از روی مقطع، بارگذاری و شرایط محیطی طراحی میکند و از هر گرید نمونهٔ رایگان برای ساخت آزمایشی میفرستد. فهرست گریدها در صفحهٔ الیاف پلیمری بتن آمده است. اگر هنوز بین انواع الیاف مردد هستید، از صفحهٔ الیاف بتن شروع کنید.
پرسشهای متداول
الیاف هیبرید در بتن یعنی چه؟
یعنی مصرف همزمان دو نوع الیاف در یک بتن، معمولاً الیاف میکرو ظریف و الیاف ماکرو درشت. الیاف میکرو ترک جمعشدگی خمیری ساعتهای اول را کنترل میکند و الیاف ماکرو بعد از سختشدن و ترکخوردن بتن، بار را از روی ترک عبور میدهد.
اگر الیاف میکرو اضافه کنم، میتوانم دوز الیاف ماکرو را کم کنم؟
خیر. الیاف میکرو به بتن سختشده چیز زیادی اضافه نمیکند، پس روی دوز طراحیشدهٔ ماکرو اضافه میشود. پژوهشهای دانشگاهی در ایران نشان داده جایگزینکردن بخشی از الیاف درشت با الیاف ریز، مقاومت خمشی و جذب انرژی را کم میکند.
در مخلوط هیبرید کدام الیاف اول داخل میکسر ریخته میشود؟
در منابع بیطرفی که بررسی کردیم ترتیب ثابتی تعیین نشده است. یک الیاف و سپس دیگری را با سرعت یکنواخت داخل دیگ پر و در حال چرخش بریزید و زمان اختلاط را از ورود آخرین کیسه حساب کنید.
آیا هر دالی به الیاف هیبرید نیاز دارد؟
خیر. اسکرید یا رویهای که فقط خطر جمعشدگی خمیری دارد با الیاف میکرو بهتنهایی کار میکند، و دالی که خوب عملآوری میشود و فقط ظرفیت پس از ترک لازم دارد ممکن است با الیاف ماکرو کافی باشد. الیاف دوم فقط وقتی لازم است که هر دو خطر وجود دارد.